SOSYAL GÜVENLİK HUKUKUNDA HİZMET BORÇLANMALARI: BORÇLANMA TÜRLERİ, MALİYETLERİN ASGARİ ÜCRETE BAĞLILIĞI VE BAŞVURU TARİHİNİN STRATEJİK ÖNEMİ

Sosyal güvenlik mevzuatında "hizmet borçlanması", sigortalıların iradeleri dahilinde veya iradeleri dışında çalışma hayatının kesintiye uğradığı, askıya alındığı ya da sona erdiği belirli dönemlerin primlerinin geriye dönük olarak ödenmesi suretiyle sigortalılık süresine ve prim ödeme gün sayısına dahil edilmesini sağlayan istisnai bir haktır. Türkiye Cumhuriyeti Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) uygulamasında borçlanmalar; 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu (m. 41), 3201 sayılı Yurt Dışı Hizmet Borçlanması Kanunu ve mülga kanunların intibak hükümleri ile Kurumun 2010/106, 2020/20 ve 2021/2 sayılı Genelgeleri çerçevesinde yürütülmektedir.

1. Sosyal Güvenlik Kurumu Kapsamında Yapılan Borçlanma Türleri

SGK mevzuatında yer alan borçlanmalar temelde yurtiçi borçlanmalar ve yurtdışı hizmet borçlanması olmak üzere iki ana kategoride değerlendirilir:

• Doğum Borçlanması (5510 sayılı Kanun m. 41/1-a; SGK 2010/106 sayılı Genelge): Kadın sigortalıların doğumdan sonra adlarına uzun veya kısa vadeli sigorta primi ödenmemiş olan ve çocuklarının yaşaması şartıyla her doğum için en fazla 2 yıla (720 güne) kadar olan süreleri kapsar. En fazla 3 doğum için (toplamda 2.160 güne kadar) borçlanma imkânı tanınmıştır.

• Askerlik Borçlanması (5510 sayılı Kanun m. 41/1-b; SGK 2010/106 sayılı Genelge): Er ve erbaşlıkta silah altında geçen süreler ile yedek subay/yedek astsubay okullarında geçen sürelerin borçlanılmasıdır.

• Yurtdışı Hizmet Borçlanması (3201 sayılı Kanun; SGK 2021/2 sayılı Genelge): Türk vatandaşlarının (veya doğumla Türk vatandaşı olup izinle ayrılanların) yurtdışında geçen sigortalılık süreleri, sigortalılıklar arasındaki/sonundaki birer yıla kadar olan işsizlik süreleri ile ev kadını olarak ikamet ettikleri süreleri kapsar.

• Diğer Kanuni Borçlanmalar (5510 sayılı Kanun m. 41):

• Sigortalı olmaksızın geçirilen doktora veya tıpta uzmanlık öğrenim süreleri,

• Sigortasız avukatlık stajı süreleri (1 yıla kadar),

• Hekimlerin fahrî asistanlıkta geçen süreleri,

• 1416 sayılı Kanun uyarınca yurtdışında resmî öğrenci olarak geçirilen mecburi hizmet süreleri,

• Grev ve lokavtta geçen süreler,

• Kanunları gereğince verilen ücretsiz izinler ve kısmi süreli çalışanların prim gününü 30 güne tamamlayan borçlanmaları.

2. Borçlanma Tutarlarının Hesabı ve Asgari Ücrete Doğrudan Bağımlılık

SGK nezdindeki tüm borçlanma hesaplamaları, 5510 sayılı Kanunun 82. maddesinde düzenlenen Prime Esas Kazanç (PEK) alt ve üst sınırlarına doğrudan endekslidir.

• Yurtiçi Borçlanmalar (5510 m. 41): Günlük borçlanma bedeli, başvuru tarihindeki prime esas günlük kazanç alt sınırı (brüt asgari ücretin 1/30’u) ile üst sınırı (günlük asgari ücretin 7,5 katı) arasında sigortalının bizzat seçeceği kazancın %32’sidir.

• Yurtdışı Hizmet Borçlanması (3201 sayılı Kanun m. 4; SGK 2021/2 sayılı Genelge): 7186 sayılı Kanun ile 1/8/2019 tarihi itibarıyla yapılan düzenleme uyarınca, yurtdışı borçlanmalarında günlük bedel, başvuru tarihindeki prime esas asgari ve azami günlük kazanç arasında seçilen kazancın %45’idir. Ayrıca 1/8/2019 sonrasında yapılan yurtdışı borçlanmaları doğrudan 5510 sayılı Kanunun 4/1-(b) (Bağ-Kur) bendi kapsamında sayılmaktadır.

Asgari ücrete yapılan her artış, günlük asgari kazancı yukarı çekeceğinden, borçlanmanın alt ve üst sınır bedellerini aynı oranda artırır. Örneğin brüt asgari ücret %30 zamlandığında, günlük ve aylık ödenecek borçlanma tutarı da istisnasız %30 artış göstermektedir.

3. "Başvuru Tarihinin Esas Alınması" İlkesi ve Stratejik Önemi

SGK mevzuatı ve 2021/2 sayılı Genelge uyarınca borçlanma işlemlerinde maliyet hesabında ödemenin yapıldığı tarihteki değil, resmi başvuru/talep tarihindeki prime esas kazanç tablosu esas alınır.

• Tebliğ ve Ödeme Süreleri:

• 5510 sayılı Kanun m. 41 kapsamındaki yurtiçi borçlanmalarda tebliğ tarihinden itibaren 1 ay,

• 3201 sayılı Kanun kapsamındaki yurtdışı borçlanmalarında ise tebliğ tarihinden itibaren 3 ay içerisinde ödeme imkânı tanınır.

• Zam Dönemlerinde Başvuru Avantajı: Yıl sonlarında (örneğin Aralık ayı içinde) asgari ücrete zam gelmeden önce Kuruma intikal ettirilen borçlanma dilekçelerinde borç tahakkuku, eski (düşük) asgari ücret üzerinden yapılır. Tahakkuk eden borç yazısı sonraki yılda (yeni asgari ücret döneminde) tebliğ edilse dahi, sigortalı yasal ödeme süresi (1 veya 3 ay) içinde ödeme yaptığı takdirde zamdan etkilenmez; başvuru tarihindeki tarifeden ödemesini tamamlar.

4. Borçlanmanın Sigortalılık Başlangıcına Etkisi

Borçlanmanın sağladığı en kritik kazanımlardan biri yalnızca prim gününü artırmak değil, ilk defa sigortalı olunan tarihi öne çekmektir:

• Sigorta Başlangıcını Geri Çekme Mekanizması: Sigortalılık başlangıç tarihinden önceki sürelerin (askerlik, tescil öncesi yurtdışı çalışma/ikamet, staj veya doktora vb.) borçlanılması halinde, kişinin sigortalılık başlangıç tarihi, borçlanılan gün sayısı kadar fiilen geriye götürülür (5510 m. 41/3; 3201 m. 5/2).

• Kademeli Emeklilik ve EYT Etkisi: Bu geriye çekilme işlemi, sigortalının 8/9/1999 öncesine intikal etmesini sağlayarak kişiyi 4447 sayılı Kanun ile getirilen yaş şartından muaf tutabilmekte veya daha lehe olan yaş/kademeli prim gün şartlarına dahil edebilmektedir.

Sosyal Güvenlik Kurumu mevzuatında hizmet borçlanmaları, emeklilik tarihini öne çekme ve eksik günleri tamamlama açısından vazgeçilmez bir haktır. Borçlanma maliyetlerinin doğrudan brüt asgari ücrete endeksli olması sebebiyle, asgari ücret artış dönemlerinden önce yapılan başvurular sigortalılara ciddi maliyet avantajı sağlamaktadır. Süreç yürütülürken doğru borçlanma türünün ve statüsünün seçilmesi, başvuru tarihinin zam öncesi kayda geçirilmesi ve yasal ödeme sürelerinin (1 veya 3 ay) kaçırılmaması gerekmektedir.