Asıl İşveren - Alt İşveren İlişkisinde Muvazaa Kriterleri, Taşeron İşçisinin "Başlangıçtan İtibaren" Asıl İşveren İşçisi Sayılmasının Hukuki ve Mali Sonuçları

Giriş ve Kanuni Çerçeve

Endüstriyel ilişkilerin gelişimiyle birlikte uzmanlaşma ve maliyet yönetimi amacıyla hayatımıza giren alt işverenlik (taşeron) müessesesi, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 2. maddesinin 6. ve 7. fıkralarında sıkı şartlara bağlanmıştır. Yasa koyucu, işçinin haklarının paravan yapılarla aşındırılmasını engellemek adına asıl işveren-alt işveren ilişkisinin kurulmasını sınırlandırmış ve bu sınırların aşılmasını "muvazaa" yaptırımına bağlamıştır.

Doktrin ve Yargıtay İçtihatları Işığında Muvazaa Kriterleri

İş hukuku doktrininde muvazaa; tarafların üçüncü kişileri (veya mahkemeyi) aldatmak amacıyla gerçek iradelerine uymayan, aralarında hüküm ve sonuç doğurmasını istemedikleri bir hukuki görünüş yaratmalarıdır. 4857 sayılı Kanun anlamında bir taşeronluk ilişkisinin muvazaalı sayılabilmesi için Yargıtay’ın aradığı temel emsal kriterler şunlardır:

• Asıl İşin Bölünmesi Yasağı: İşyerinde yürütülen asıl işin, uzmanlık gerektirmeyen sıradan parçalarının alt işverene verilmesi mutlak muvazaa sebebidir. Alt işverene verilecek iş, ya yardımcı işlerden (güvenlik, temizlik, yemek) olmalı ya da asıl işin teknoloji ve uzmanlık gerektiren bir bölümü olmalıdır.

• İşçilerin Münhasıran Çalıştırılmaması: Alt işveren işçilerinin, asıl işverenin talimat alanına girmesi, iş araç gereçlerinin asıl işveren tarafından sağlanması veya işçilerin sadece o işverenin işinde istihdam edilmeyip karma çalıştırılması.

• Eski İşçinin Taşeron Yapılması: İşyerinde daha önce istihdam edilen bir işçinin, işten çıkarılarak alt işveren üzerinden tekrar aynı işte çalıştırılmaya devam edilmesi kanunen doğrudan muvazaa karinesidir.

Muvazaanın Tespiti ve Geriye Dönük Mali Hakların İstenmesi Usulü

İş müfettişlerince yapılan incelemeler veya İş Mahkemesinde açılan edim/tespit davaları sonucunda muvazaanın varlığı saptandığında, Kanun’un 2/7 maddesi uyarınca; alt işverenin işçileri, başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi sayılırlar.

Mali Yansıma: Bu tespitin en ağır sonucu, taşeron işçisinin, asıl işyerindeki emsali olan kadrolu işçilerin yararlandığı Toplu İş Sözleşmesi (TİS) haklarından, ücret farklarından, ikramiye ve sosyal yardımlardan geriye dönük (zamanaşımı süresince) yararlanma hakkı kazanmasıdır. Asıl işveren ve alt işveren bu mali yükümlülüklerden müteselsilen (birlikte) sorumludur.